Η θερμοπυρηνική βόμβα των ΗΠΑ που έπεσε στο ατύχημα του Πάλομαρ της Ισπανίας (μετά τον εντοπισμό της)

Τα πυρηνικά όπλα των μεγάλων δυνάμεων έχουν επιμερισθεί σε όλους τους κλάδους των ενόπλων δυνάμεών τους: Στρατό Ξηράς, Ναυτικό, Αεροπορία. Ο κίνδυνος των ατυχημάτων πυρηνικών όπλων αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα των σύγχρονων πυρηνικών οπλοστασίων που έχει μελετηθεί επισταμένα από το Ελληνικό Κέντρο Ελέγχου Όπλων.
Η ορολογία των ατυχημάτων πυρηνικών όπλων που χρησιμοποιεί το υπουργείο άμυνας των ΗΠΑ είναι η εξής:

Ατύχημα πυρηνικών όπλων είναι κάθε επεισόδιο που αφορά πυρηνικά όπλα η εξαρτήματά τους και έχει ένα η περισσότερα από τα εξής αποτελέσματα:

• Ακούσια η μη εξουσιοδοτημένη εκτόξευση, πυροδότηση η χρήση ενός πυρηνικού οπλικού συστήματος από τις ένοπλες δυνάμεις των ΗΠΑ η συμμάχων τους που θα μπορούσε να οδηγήσει σε πυρηνικό πόλεμο
• Πυρηνική πυροδότηση, μη πυρηνική πυροδότηση η ανάφλεξη ενός πυρηνικού όπλου η ραδιολογικού του εξαρτήματος. Στην κατηγορία αυτή ατυχημάτων ανήκουν τα πλήρως συναρμολογημένα όπλα, τα αποσυναρμολογημένα όπλα και τα επιμέρους εξαρτήματά τους.
• Ραδιολογική μόλυνση της περιοχής
• Αρπαγή, κλοπή η απώλεια πυρηνικών όπλων η εξαρτημάτων τους συμπεριλαμβανομένης και της αβαρίας
• Πρόκληση δημόσιου κινδύνου άμεσου η έμμεσου

Στη διεθνή βιβλιογραφία έχει επικρατήσει η ορολογία που χρησιμοποιεί το αμερικανικό Ναυτικό για τα ατυχήματα πυρηνικών όπλων και συνεπώς αξίζει να τη δούμε συνοπτικά λόγω των συχνών αναφορών της από τα διεθνή ΜΜΕ:

Πυρηνολάμψη

Κάθε ακούσια πυρηνική έκρηξη (οποιασδήποτε απόδοσης) του πυρηνικού οπλοστασίου των ΗΠΑ η οποία μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε πυρηνικό πόλεμο

Σπασμένο βέλος

Κάθε ακούσια πυρηνική έκρηξη η ραδιολογική έκρηξη η οποία όμως δεν προκαλεί κανένα κίνδυνο πυρηνικού πολέμου. Στην κατηγορία αυτή εντάσονται τα εξής περιστατικά:

• Χημική έκρηξη σε πυρηνικό όπλο
• Πάσης φύσεως ραδιολογική μόλυνση της γύρω περιοχής από το σχάσιμο υλικό της κεφαλής.
• Αρπαγή, κλοπή η απώλεια πυρηνικού όπλου η εξαρτημάτων του (ακόμη και ως αβαρία).
• Πρόκληση πάσης φύσεως δημοσίου κινδύνου άμεσου η έμμεσου.
• Ακούσια η μη εξουσιοδοτημένη εκτόξευση, πυροδότηση η χρήση ενός πυρηνικού οπλικού συστήματος από τις ένοπλες δυνάμεις των ΗΠΑ η συμμάχων τους που θα μπορούσε να οδηγήσει σε πυρηνικό πόλεμο
• Πυρηνική πυροδότηση, μη πυρηνική πυροδότηση η ανάφλεξη ενός πυρηνικού όπλου η ραδιολογικού του εξαρτήματος. Στην κατηγορία αυτή ατυχημάτων ανήκουν τα πλήρως συναρμολογημένα όπλα, τα αποσυναρμολογημένα όπλα και τα επιμέρους εξαρτήματά τους.
• Ραδιολογική μόλυνση της περιοχής
• Αρπαγή, κλοπή η απώλεια πυρηνικών όπλων η εξαρτημάτων τους συμπεριλαμβανομένης και της αβαρίας
• Πρόκληση δημόσιου κινδύνου άμεσου η έμμεσου

Λυγισμένο Δόρυ

Κάθε άλλο επεισόδιο σχετικό με τα πυρηνικά όπλα που όμως δεν σχετίζεται με εκρήξεις και πιθανότητες πρόκλησης πολέμου.

Στομωμένο Ξίφος

Κάθε επεισόδιο σχετικά με τα πυρηνικά όπλα που όμως είναι πολύ μικρής σημασίας για να προκαλέσει συναγερμό.

Ξεθωριασμένος Γίγας

Κάθε ατύχημα που σχετίζεται με πυρηνικούς αντιδραστήρες η ραδιολογικά ατυχήματα υλικών και συσκευών που χρησιμοποιούνται από το πυρηνικό οπλοστάσιο των ΗΠΑ.

Διαβάστε περισσότερα στο βιβλίο ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΠΥΡΗΝΙΚΩΝ ΟΠΛΩΝ

Ένα πυρηνικό όπλο αποτελείται από το πυρηνικό εκρηκτικό που είναι τα σχάσιμα υλικά (Ουράνιο, Πλουτώνιο, Τρίτιο, Δευτέριο) και το χημικό εκρηκτικό το οποίο χρησιμοποιείται για να αυξήσει την πυκνότητα του σχάσιμου υλικού δημιουργώντας έτσι εγκαίρως συνθήκες υπερκρισιμότητας. Όπως αντιλαμβανόμαστε τα δύο αυτά υλικά ενέχουν τον κίνδυνο ενός ατυχήματος όπως άλλωστε κάθε εκρηκτική συσκευή. Το ατύχημα αυτό μπορεί να συμβεί είτε κατά την διάρκεια της αποθήκευσης (για παράδειγμα πρόκληση πυρκαγιάς στην αποθήκη), είτε κατά την διάρκεια της μεταφοράς του, είτε ακόμη και κατά την διάρκεια των ασκήσεων καθώς το πυρηνικό όπλο μεταφέρεται με αεροπλάνα η πυραύλους.

Η αλήθεια είναι ότι το ίδιο το πυρηνικό υλικό είναι πολύ δύσκολο να πυροδοτηθεί αυθόρμητα διότι ο συνδυασμός των παραγόντων που απαιτείται για να λάβει χώρα πυρηνική έκρηξη είναι εξαιρετικά περίπλοκος. Για παράδειγμα όπως είδαμε πρέπει το πυρηνικό εκρηκτικό να «χτυπηθεί» συμμετρικά και ταυτόχρονα από το ωστικό κύμα του χημικού εκρηκτικού στην διάταξη της ενδόρηξης. Η παραμικρή ανισοτροπία θα σκορπίσει το Πλουτώνιο χωρίς να προκληθεί σχάση. Σύμφωνα με το Αμερικανικό Υπουργείο Άμυνας τα πυρηνικά όπλα των ΗΠΑ κατασκευάζονται έτσι ώστε η πιθανότητα να εκλυθεί ενέργεια πάνω από δύο κιλά ΤΝΤ κατά την ακούσια πυροδότηση του χημικού εκρηκτικού που περιβάλλει το Πλουτώνιο είναι μία στο εκατομμύριο. Ομολογουμένως από το πλήθος των ατυχημάτων πυρηνικών όπλων που έχουν καταγραφεί σε κανένα δεν αναφέρεται το πυρηνικό υλικό ως αίτιο του ατυχήματος.

Δυστυχώς όμως ακόμη και αν δεχτούμε ότι η τεχνολογία των πυρηνικών όπλων είναι επαρκής ώστε να αποφύγουμε παντελώς τον κίνδυνο από ατυχήματα κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει την περίπτωση όπου ένας ψυχωτικός θα βρει πρόσβαση στα όπλα αυτά και θα τα πυροδοτήσει κατά βούληση. Κατά συνέπεια  οι μηχανισμοί ασφαλείας πρέπει να είναι τέτοιας μορφής ώστε όχι μόνο να ελαχιστοποιούν τις επιπτώσεις ενός ατυχήματος αλλά να αποτρέπουν την δολιοφθορά και την μη εξουσιοδοτημένη χρήση. Οι πληροφορίες που ακολουθούν μας δίνουν την αίσθηση των δρακόντειων προφυλάξεων που λαμβάνονται.

Συστήματα ασφαλείας πυρηνικών όπλων

Τα συστήματα ασφαλείας που χρησιμοποιούν οι πυρηνικές δυνάμεις στα  πυρηνικά τους όπλα είναι φυσικά απόρρητα.  Το αμερικανικό υπουργείο άμυνας όμως δίνει αρκετά στοιχεία στη δημοσιότητα τα οποία παρατίθενται εδώ μαζί με τις πηγές τους.

Εξ’ αιτίας της ιδιαίτερα μεγάλης καταστροφικότητας των πυρηνικών όπλων ο σχεδιασμός τους γίνεται με τέτοιο τρόπο ώστε να ελαττωθεί ο κίνδυνος ενός ατυχήματος. Ειδικότερα, μέριμνα λαμβάνεται ώστε το πυρηνικό όπλο να μην λειτουργήσει στα χέρια τρομοκρατών ή εχθρικών δυνάμεων. Το ραδιοτοξικό υλικό του όμως (Πλουτώνιο-Ουράνιο-Τρίτιο-Δευτέριο) μπορεί να μολύνει μεγάλες εκτάσεις ακόμη και αν δεν επιτευχθεί πυρηνική έκρηξη, αφού το χημικό εκρηκτικό που περιβάλλει το σχάσιμο θύλακα μπορεί διασκορπιστεί στη γύρω περιοχή.

Αφού τα χημικά εκρηκτικά μπορούν να πυροδοτηθούν με μια ηλεκτρική διέγερση, αρχικά λαμβάνεται μέριμνα ώστε να δημιουργηθεί μια ζώνη αποκλεισμού γύρω από αυτά. Έτσι η ταυτόχρονη πυροδότηση των χημικών εκρηκτικών που απαιτείται για μια πυρηνική εκρηξη αποκλείεται. Η ζώνη αποκλεισμού αποκλείει κάθε μορφή ηλεκτρικής ενέργειας από την βασική διάταξη των όπλων.

Η επαφή χημικού εκρηκτικού και του εξωτερικού της ζώνης αποκλεισμού διατηρείται με έναν μηχανισμό που ονομάζεται ισχυρός δεσμός. Ο μηχανισμός αυτός απομονώνει τη βασική διάταξη μέχρι να οπλιστεί το όπλο οπότε και παρέχει το κανάλι επικοινωνίας της ζώνης αποκλεισμού με το χρήστη.

Ασφαλώς ένα ατύχημα (πυρκαγιά, πτώση και συντριβή του όπλου, κεραυνός, σεισμός κλπ.) μπορεί να καταστρέψει την ζώνη αποκλεισμού και τον ισχυρό δεσμό. Αυτό λαμβάνεται υπ’όψιν και για το λόγο αυτό παρεμβάλλεται μεταξύ της βασικής διάταξης και της ζώνης αποκλεισμού ένας ή περισσότεροι ασθενείς δεσμοί οι οποίοι ουσιαστικά είναι μηχανισμοί που θα προκαλέσουν ασύμμετρες μη ταυτόχρονες μικροεκρήξεις του χημικού εκρηκτικού αποτρέποντας έτσι μια πυρηνική έκρηξη σε περίπτωση καταστροφής της ζώνης αποκλεισμού.

Η μέθοδος που χρησιμοποιείται για την αποτροπή ανεπιθύμητης χρήσης ενός πυρηνικού όπλου (τρομοκράτες, εχθρούς κλπ.) είναι η μέθοδος του συνδυασμού ενεργοποίησης. Μέχρι το 1960 οι συνδυασμοί ήταν συμβατικοί (χρηματοκιβωτίου). Από το 1960 χρησιμοποιούνται συστήματα υψηλής τεχνολογίας ψηφιακών συνδυασμών που λέγονται PAL. Οι κώδικες αυτοί των PAL πάνε πάντα κατά ζεύγη σύμφωνα με την αρχή των δύο ατόμων (TMR)

Συνεπώς για να οπλιστεί το πυρηνικό όπλο χρειάζεται η ταυτόχρονη εισαγωγή δύο συνδυασμών από δύο υπεύθυνους ανώτερους αξιωματικούς. Οι κώδικες αυτοί αλλάζουν συνεχώς και έχουν πια εξελιχθεί σε διάφορα στάδια και επίπεδα τεχνολογίας που έχουν κωδικούς A,B,C,D,E,F.

Μετά την πληκτρολόγηση των PAL το όπλο οπλίζεται και μπορεί να χρησιμοποιηθεί. Το σύστημα των PAL χρησιμοποιεί φίλτρο αναγνώρισης σημάτων που αποκόπτει κάθε άλλο σήμα εκτός από αυτό που προκαλεί η εξωτερική συσκευή του οπλισμού (USR). Μετά τον οπλισμό ενεργοποιούνται οι συσκευές ανίχνευσης περιβάλλοντος (ESD) οι οποίες ελέγχουν τα χαρακτηριστικά του περιβάλλοντος όπου βρίσκεται η πυρηνική κεφαλή. Δηλαδή η μνήμη  των ESD αναμένει να αναγνωρίσει τις εξής συνθήκες και παραμέτρους:

• Χρόνος πτώσης
• Επιτάχυνση βαρύτητας
• Αντίσταση του αέρα
• Μεταβολή πίεσης και θερμοκρασίας αέρα

Όλες αυτές οι συνθήκες πρέπει να εντοπιστούν με την αναμενόμενη αλληλουχία που υπάρχει στη μνήμη του όπλου αλλιώς η πυροδότηση ακυρώνεται.

Άλλα συστήματα ασφαλείας των μοντέρνων πυρηνικών όπλων είναι:

α) Θύλακες πυρασφάλειας (FRP) οι οποίοι παγιδεύουν το λιωμένο σχάσιμο υλικό σε περίπτωση πυρκαγιάς μέσα στο κέλυφος ανάκλασης νετρονίων που αποτελείται από Βηρύλλιο (Be) (θερμοκρασία τήξης 1300 ^οC)

β) Χημικά εκρηκτικά χαμηλής ευαισθησίας (IHE) τα οποία αντικατέστησαν τα συμβατικά εκρηκτικά (ΗΕ) μετά τα δύο ατυχήματα το 1966 και 1968 στο Palomares και στη Greenland. Τα ΙΗΕ δεν αναφλέγονται από μηχανικές πιέσεις και απλούς σπινθήρες.

γ) Κλωβοί μόνωσης (IC) οι οποίοι χρησιμοποιούνται για διαχειρισμό των διαφόρων τμημάτων της βασικής διάταξης ώστε να μην μεταδίδονται εύκολα οι κραδασμοί και η φωτιά.

δ) Περιορισμένος αριθμός εισαγωγής κωδικών (LCR) που σημαίνει εμπλοκή των PALS σε λάθος κωδικούς. Σε περίπτωση που δοθεί λάθος συνδυασμός στα PALS το πυρηνικό όπλο κλειδώνει και απαιτείται η μεταφορά του στο εργοστάσιο παραγωγής για απεμπλοκή.

ε) Μηχανισμός αυτοκαταστροφής (SDM) Μετά από την επαναλαμβανόμενη εισαγωγή λανθασμένων κωδικών, το όπλο δεν κλειδώνει απλώς αλλά καταστρέφει επίσης βασικά τμήματά του. Στα μοντέρνα όπλα το SDM χρησιμοποιεί μη-εκρηκτικά συστήματα (NEDS). Τα συστήματα αυτά μπορούν να ενεργοποιηθούν και από απόσταση ή κατά τη διάρκεια της πτήσης του πυραύλου μεταφοράς.

Δυστυχώς όμως όπως όλοι γνωρίζουμε όλα τα συστήματα ασφαλείας μπορούν κάτω από ορισμένες συνθήκες να αποτύχουν.  Ακόμη κι αν αποφευχθεί μια πυρηνική έκρηξη, ο κίνδυνος που υπάρχει αφορά την διασπορά του Πλουτωνίου που υπάρχει στην κεφαλή του όπλου στην γύρω περιοχή και την ραδιενεργό μόλυνση η οποία μοιραία θα προκληθεί.

Διαβάστε περισσότερα στο βιβλίο ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΠΥΡΗΝΙΚΩΝ ΟΠΛΩΝ του Δρ.Θεοδώρου Λιόλιου

Το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας ενέκρινε το 2007-2008 την αποστολή του Λέκτορα Δρ. Θεοδώρου Λιόλιου (Διευθυντή του Ελληνικού Κέντρου Ελέγχου Όπλων και των Εργαστηρίων Πυρηνικής-Ατομικής Φυσικής της ΣΣΕ) στο Κέντρο Διεθνούς Ασφάλειας του Πανεπιστημίου Maryland (USA). Για την αποστολή αυτή είχε προηγηθεί επίσημη πρόσκληση του Προέδρου του τμήματος Δημόσιας Πολιτικής του Πανεπιστημίου Maryland, Prof. Steve Fetter συμβούλου του Υφυπουργού Άμυνας των ΗΠΑ.

Κατά την παραμονή του Δρ. Θ. Λιόλιου στο πανεπιστήμιο Maryland (χειμερινό εξάμηνο 2007-2008) συνέβη ένα από τα πιο σοβαρά ατυχήματα πυρηνικών όπλων στην ιστορία. Ειδικότερα στην αεροπορική πυρηνική βάση Minot, έξι πυρηνικοί πύραυλοι Κρούζ τύπου AGM-129 (Advanced Cruise Missiles) επρόκειτο να μεταφερθούν χωρίς την πυρηνική τους κεφαλή στην αεροπορική βάση Barksdale για απόσυρση. Κατά λάθος οι πυρηνικές κεφαλές των πυραύλων δεν αφαιρέθηκαν και οι συγκεκριμένοι πύραυλοι με τις πυρηνικές κεφαλές παρέμειναν χωρίς καμία ασφάλεια για ένα διάστημα 36 ωρών κατά την πτήση του αεροσκάφους πάνω από διάφορες πολιτείες της Αμερικής. Μεγάλα ατυχήματα έχουν συμβεί στο παρελθόν κατά την μεταφορά οπλισμένων πυρηνικών όπλων από αεροσκάφη της αμερικανικής αεροπορίας όπως για παράδειγμα η πτώση και συντριβή των θερμοπυρηνικών όπλων το 1966 στο Palomares της Ισπανίας και το 1968 στη Thule της Γροιλανδίας. Έκτοτε η μεταφορά πυρηνικών κεφαλών στα αεροσκάφη των ΗΠΑ απαγορεύθηκε. Το πρόσφατο ατύχημα έφερε πάλι στο προσκήνιο τα χαλαρά μέτρα ασφαλείας των πυρηνικών όπλων που επικρατούν στις πυρηνικές δυνάμεις.

Ο Διευθυντής του Κέντρου Ελέγχου Όπλων εκπόνησε κατά την παραμονή του στις ΗΠΑ μια πλήρη μελέτη για τις επιπτώσεις που θα είχε ένα ατύχημα στα θερμοπυρηνικά όπλα του συγκεκριμένου συμβάντος (αναμενόμενη καρκινογένεση, ραδιολογική μόλυνση του εδάφους κλπ). Η μελέτη αυτή βρίσκεται στην ιστοσελίδα της «Αθηνάς» (www.ArmsControl.gr) και είναι στη διάθεση των ενδιαφερομένων.

Διαβάστε όλα τα στάδια της κατασκευής πυρηνικών  όπλων στην μονογραφία του Ελληνικού Κέντρου Ελέγχου Όπλων που ακολουθεί